Σύνδεση  \/ 

goniki merimnaΜεταξύ των κύριων ζητημάτων που ανακύπτουν στην περίπτωση διαζυγίου ενός ζευγαριού είναι το ζήτημα της γονικής μέριμνας. Το συγκεκριμένο ζήτημα αποτελεί συχνότατα, στην πράξη, αφορμή για την δημιουργία πεδίου αντιπαράθεσης μεταξύ των γονέων, αντιπαράθεση που, δυστυχώς, τις περισσότερες φορές, παίρνει τον δρόμο της δικαστικής διαμάχης. Έτσι, το ζήτημα της ανάθεσης της επιμέλειας των τέκνων αναζητά την επίλυσή του στις αίθουσες των Δικαστηρίων, με τις αντιμαχόμενες πλευρές να αγωνίζονται με κάθε μέσο για την εξασφάλιση της δικαστικής εκείνης απόφασης που θα προασπίζει καλύτερα τα συμφέροντά τους, αγνοώντας, τις περισσότερες φορές το συμφέρον των ίδιων των τέκνων. Αυτό ακριβώς το τελευταίο, το συμφέρον δηλαδή των ίδιων των τέκνων, είτε εναρμονίζεται είτε έρχεται σε αντίθεση με τα συμφέροντα των γονέων, είναι, κατά κανόνα, το βασικό ζητούμενο για τον δικαστή.

Η ανάληψη από τον γονέα της ευθύνης για την συντήρηση, την ανατροφή και την εν γένει φροντίδα ενός ανήλικου τέκνου, αναλύεται σε δύο επί μέρους βασικές νομικές έννοιες, που συχνά ερμηνεύονται, από τους μή κατέχοντες την νομική επιστήμη, κατά τρόπο ανακριβή και λανθασμένο : Την γονική μέριμνα και την επιμέλεια του τέκνου.

Τι είναι η γονική μέριμνα

Σύμφωνα με το άρθρο 1510 του Αστικού Κώδικα, η γονική μέριμνα, η οποία αποτελεί τόσο δικαίωμα όσο και υποχρέωση των γονέων του ανήλικου τέκνου, περιλαμβάνει την επιμέλεια, τη διοίκηση της περιουσίας και την εκπροσώπηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση ή δικαιοπραξία ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπο ή την περιουσία του, με απώτερο σκοπό το συμφέρον του παιδιού. Υπό γονική μέριμνα τελεί μόνο το ανήλικο τέκνο, δηλαδή αυτό που δεν έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του.

Τι είναι η επιμέλεια

Σύμφωνα με το άρθρο 1518 του Αστικού Κώδικα, η επιμέλεια αποτελεί επιμέρους δικαίωμα και καθήκον της γονικής μέριμνας, και περιλαμβάνει την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση και την εκπαίδευση του ανήλικου τέκνου, καθώς και τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του. Κατά την ανατροφή του τέκνου οι γονείς υποχρεούνται να το ενισχύουν, χωρίς διάκριση φύλου, ώστε να αναπτύσσει υπεύθυνα και με κοινωνική συνείδηση την προσωπικότητά του. Κατά τη μόρφωση και την επαγγελματική εκπαίδευση του τέκνου οι γονείς οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις ικανότητες και τις προσωπικές του κλίσεις.

Από  τον ορισμό και μόνο, γίνεται κατανοητό πως η γονική μέριμνα είναι μια έννοια ευρύτερη της επιμέλειας, δηλαδή μπορεί ένας γονέας που έχει τη γονική μέριμνα να μην έχει και την επιμέλεια του παιδιού, αλλά σε κάθε περίπτωση όποιος έχει την επιμέλεια έχει σίγουρα και τη γονική μέριμνα. Το λειτούργημα επομένως της γονικής μέριμνας που είναι υποχρεωτικό για τους γονείς περιλαμβάνει πολλά αυτοτελή δικαιώματα και υποχρεώσεις, όπως το  δικαίωμα και καθήκον της επιμέλειας.

Παράδειγμα ασκήσεως γονικής μέριμνας : H γονική μέριμνα αφορά στα σοβαρά ζητήματα που σχετίζονται με την επιμέλεια του παιδιού, τη διαχείριση της περιουσίας του και την εκπροσώπησή του, όπως για παράδειγμα : αν τίθεται θέμα υποβολής σε κάποια ιατρική επέμβαση έχουν λόγο και οι δύο γονείς στο πλαίσιο άσκησης της γενικότερης γονικής μέριμνας.

Παράδειγμα ασκήσεως επιμέλειας : Η επιμέλεια περιλαμβάνει όλα τα καθημερινά ζητήματα που σχετίζονται με την ανατροφή, την εκπαίδευση και τον τόπο διαμονής. Για παράδειγμα, η απόφαση αν το παιδί θα παρακολουθήσει μαθήματα ξένων γλωσσών ή θα εξασκήσει κάποιο άθλημα λαμβάνεται από τον γονέα που έχει την επιμέλεια.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΓΟΝΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ

Το περιεχόμενο της γονικής μέριμνας δεν μπορεί να αλλοιωθεί ή να περιορισθεί και επομένως κάθε αντίθετη συμφωνία είναι άκυρη. Η φύση, όμως, της γονικής μέριμνας ως λειτουργήματος δεν επιτρέπει την καταχρηστική άσκηση της κατά τρόπο αντίθετο προς το συμφέρον του τέκνου.

Σύμφωνα με το άρθρο 1510 • 1 εδ. 1 του Αστικού Κώδικα «η μέριμνα για το ανήλικο τέκνο είναι καθήκον και δικαίωμα των γονέων, οι οποίοι την ασκούν από κοινού». Η διάταξη αυτή ισχύει ουσιαστικά στην περίπτωση που το τέκνο είναι γεννημένο σε γάμο. Σε αυτήν, επομένως, την περίπτωση και οι δύο γονείς ασκούν από κοινού τη γονική μέριμνα του ανήλικου τέκνου τους. Σε περίπτωση που η γονική μέριμνα παύσει λόγω θανάτου, κήρυξης σε αφάνεια ή έκπτωσης του ενός γονέα, η γονική μέριμνα ασκείται αποκλειστικά από τον άλλο. Στην περίπτωση της υιοθεσίας, όσον αφορά στα θετά τέκνα, το άρθρο 1566 του Αστικού Κώδικα ορίζει ότι μετά την υιοθεσία τη γονική μέριμνα των φυσικών γονέων αντικαθιστά αυτοδικαίως η γονική μέριμνα του θετού ή των θετών γονέων.

Στην περίπτωση διαζυγίου, διακοπής της συμβίωσης ή ακύρωσης του γάμου των γονέων του τέκνου, αν οι γονείς δε συμφωνούν, η άσκηση της γονικής μέριμνας ρυθμίζεται από το δικαστήριο. Είναι δυνατόν η άσκηση της γονικής μέριμνας να ανατεθεί από το δικαστήριο στον έναν από τους γονείς ή, αν αυτοί συμφωνούν, ορίζοντας συγχρόνως τον τόπο διαμονής του τέκνου, στους δύο από κοινού. Για τη λήψη της απόφασης του το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη του τους έως τότε δεσμούς του τέκνου με του γονείς του, καθώς και τις τυχόν συμφωνίες που έκαναν οι γονείς σχετικά με την επιμέλεια και τη διοίκηση της περιουσίας του. Το Δικαστήριο εξετάζοντας όλες τις παραμέτρους ποτ αφορούν το συμφέρον του τέκνου έχει τις εξής δυνατότητες : α) να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας στον έναν από τους δύο γονείς, β) να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας στους δύο γονείς από κοινού,  γ) να κατανείμει την άσκηση της γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων και δ) (σε σπάνιες και ακραίες περιπτώσεις) να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας σε τρίτον. Πιο συχνά απαντώμενη περίπτωση είναι η ανάθεση της γονικής μέριμνας και στους δύο γονείς από κοινού, η διατήρηση δηλαδή της κατάστασης που ίσχυε πρίν από την με οποιονδήποτε τρόπο λύση του γάμου και της έγγαμης συμβίωσης, καθόσον κρίνεται ότι η λύση αυτή προασπίζει καλύτερα το συμφέρον του ίδιου του παιδιού. Αντίθετα, όσον αφορά την επιμέλεια, το Δικαστήριο καλείται να αναθέσει αυτήν στον έναν από τους δύο γονείς, όπως θα δούμε παρακάτω.    

Η γονική μέριμνα του ανήλικου τέκνου που γεννήθηκε και παραμένει χωρίς γάμο των γονέων του, ανήκει αποκλειστικά στην μητέρα του. Στην περίπτωση που ο πατέρας αναγνωρίσει το τέκνο εκούσια ή δικαστικά, τότε αποκτά και αυτός τη γονική μέριμνα, ο οποίος όμως την ασκεί αν υπάρχει συμφωνία των γονέων ή αν έπαυσε η γονική μέριμνα της μητέρας ή αν αυτή αδυνατεί να την ασκήσει για νομικούς ή πραγματικούς λόγους.

Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση κατά την οποία ο πατέρας αναγνώρισε το τέκνο με δικαστική απόφαση, κατόπιν σχετικής αγωγής που ασκήθηκε σε βάρος του περί αναγνώρισης πατρότητας, και ο ίδιος είχε εμφανιστεί στη δίκη ως εναγόμενος ή αντιδίκησε με τη μητέρα ή το τέκνο, με άλλα λόγια στην περίπτωση κατά την οποία ο πατέρας υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει το τέκνο δικαστικά και δεν προχώρησε στην ενέργεια αυτή με δική του επιθυμία. Σε αυτήν την περίπτωση, ο πατέρας αποκτά μεν την γονική μέριμνα από κοινού με την μητέρα, όμως δεν αναπληρώνει αυτοδικαίως αυτήν (την μητέρα) σε περίπτωση παύσεώς της από την γονική μέριμνα ή αδυναμίας ασκήσεώς της για νομικούς ή πραγματικούς λόγους (π.χ. κήρυξη της μητέρας σε καθεστώς δικαστικής συμπαράστασης ή αντίστοιχα ύπαρξη σοβαρού προβλήματος υγείας της μητέρας), παρά μόνον μετά από σχετική απόφαση του Δικαστηρίου, που κινείται και πάλι αποκλειστικά με γνώμονα το συμφέρον του ίδιου του τέκνου.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ

 Κατ’αρχήν ο κανόνας της άσκησης του δικαιώματος (καθήκοντος)  της επιμέλειας από τους δύο γονείς από κοινού είναι αναγκαστικού δικαίου. Δεν επιτρέπεται με συμφωνία των γονέων ο ένας να έχει την επιμέλεια και ο άλλος να παραιτηθεί από αυτήν ολοκληρωτικά, παρά μόνον στην περίπτωση κατά την οποία έχουμε διακοπή, για οποιονδήποτε λόγο, της έγγαμης συμβίωσης.

Στο δικαίωμα και καθήκον των γονέων για επιμέλεια του τέκνου περιλαμβάνονται κυρίως η ανατροφή, η επίβλεψη, η μόρφωση και η εκπαίδευσή του, η θρησκευτική του διαπαιδαγώγηση, καθώς και ο προσδιορισμός του τόπου διαμονής του. Για τους ανωτέρω λόγους, ο γονέας που αναλαμβάνει την επιμέλεια του τέκνου έχει δικαίωμα να αξιώσει διατροφή από το άλλο μέρος για την επίτευξη των ανωτέρω σκοπών. Επίσης, στην πράξη ανακύπτουν σοβαρά προβλήματα με την ανάθεση της επιμέλειας όταν οι γονείς, μετά την διάσπαση της έγγαμης συμβίωσης, διαβιώνουν πλέον σε διαφορετικές πόλεις ή και διαφορετικές χώρες, πράγμα που έχει ως συνέπεια την (αναγκαστική) απομάκρυνση του τέκνου από τον ένα από τους δύο γονείς και την δυσχέρεια στην επικοινωνία του τέκνου με τον γονέα που δεν έχει την επιμέλεια.

Η επιμέλεια του τέκνου αποβλέπει στην ανάπτυξη της προσωπικότητά του και στην ανάπτυξη της κοινωνίας γενικότερα. Η επιμέλεια είναι η σημαντικότερη από τις τρείς λειτουργίες της γονικής μέριμνας και αποτελεί τον πυρήνα του γονικού λειτουργήματος. Οι άλλες δύο είναι η διοίκηση της περιουσίας και η εκπροσώπηση του ανηλίκου.

Η ανάθεση της επιμέλειας του τέκνου σε έναν από τους γονείς δεν μπορεί να αποκλείεται από μόνο τον λόγο ότι αυτός είναι υπαίτιος της διάσπασης της έγγαμης συμβίωσης, γιατί είναι δυνατό, μετά την στάθμιση όλων των παραγόντων που λαμβάνονται υπ’όψη ως κατευθυντήρια γραμμή, να επιβάλλεται από το συμφέρον του τέκνου η ανάθεση της επιμέλειάς του στον γονέα που διάσπασε την έγγαμη συμβίωση, εκτός αν η συμπεριφορά του υπαίτιου γονέα έχει επίδραση και στο τέκνο. Αντίθετα, με γνώμονα πάντα το συμφέρον του τέκνου λαμβάνονται υπ’όψη ορισμένα κριτήρια καθοριστικά γι’αυτό, όπως η ηλικία, το φύλο, οι ειδικές ανάγκες του τέκνου, οι προσωπικές ιδιότητες των γονέων, η επαγγελματική απασχόλησή τους, ο χρόνος που κάθε γονέας μπορεί να διαθέσει για την προσωπική επιμέλεια του τέκνου.

Ειδικότερα η σύναψη και διατήρηση από την μητέρα ερωτικού δεσμού δεν αποκλείει την ανάθεση της επιμέλειας σ’αυτήν, εκτός αν η εν γένει συμπεριφορά της ενώπιον του τέκνου είναι βλαπτική για την ηθική και κοινωνική ανάπτυξη, καθώς και την διάπλαση του προσώπου του. Ιδιαίτερη προσοχή επιβάλλεται στην περίπτωση επιμέλειας περισσότερων τέκνων, γιατί εάν έχει αναπτυχθεί μεταξύ τους ψυχικός δεσμός (όπως συμβαίνει στην πλειοψηφία των περιπτώσεων), τυχόν χωρισμός τους θα είχε σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία. Σε κάθε περίπτωση, η ανάθεση της επιμέλειας στον ένα γονέα, δεν έχει τιμωρητικό χαρακτήρα για το άλλο μέρος (πράγμα που, δυστυχώς, συχνά επιδιώκεται στην πράξη), ούτε μπορεί να αποτελέσει προπέτασμα για την εξαγωγή οικονομικών ανταλλαγμάτων (διατροφή) αλλά αποβλέπει αποκλειστικά και μόνον στο συμφέρον του παιδιού, λόγος για τον οποίο, στην πάγια δικαστηριακή πρακτική, αγνοούνται όλες οι αιτιάσεις που δεν κατατείνουν ή δεν σχετίζονται με αυτόν τον σκοπό.  

Για το ζήτημα της επιμέλειας του ανήλικου τέκνου, και ανάλογα με την ωριμότητα αυτού, στις περισσότερες περιπτώσεις ζητείται και συνεκτιμάται και η γνώμη του, η οποία όμως δεν είναι δεσμευτική και εκτιμάται ελεύθερα από τον Δικαστή, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η διατυπούμενη προτίμηση του τέκνου σε έναν από τους δύο γονείς δεν είναι προϊόν αυθόρμητης και αβίαστης επιθυμίας αλλά είναι προϊόν επιρροής και καθοδήγησης αυτού από το στενό ή το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον.

Στην περίπτωση, τώρα, κατά την οποία οι ασκούντες από κοινού την επιμέλεια γονείς δεν μπορούν να λάβουν κοινή απόφαση σχετικά με κάποιο θέμα που αφορά το ανήλικο τέκνο και διαφωνούν, τότε εφόσον το επιβάλλει το συμφέρον του τέκνου, θα αποφασίσει το Δικαστήριο.

Αν ο πατέρας ή η μητέρα παραβαίνουν τα καθήκοντα που τους επιβάλλει το λειτούργημά τους για την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου ή τη διοίκηση της περιουσίας του ή αν ασκούν το λειτούργημα αυτό καταχρηστικά ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν σ' αυτό, το δικαστήριο μπορεί, εφόσον το ζητήσουν ο άλλος γονέας, οι πλησιέστεροι συγγενείς του τέκνου, ο εισαγγελέας ή και αυτεπαγγέλτως, να διατάξει οποιοδήποτε πρόσφορο μέτρο. Το δικαστήριο μπορεί ιδίως να αφαιρέσει από τον ένα γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας ολικά ή μερικά και να την αναθέσει αποκλειστικά στον άλλο ή, αν συντρέχουν και στο πρόσωπο αυτού οι προϋποθέσεις της προηγούμενης παραγράφου, να αναθέσει την πραγματική φροντίδα του τέκνου ή, ακόμη, και την επιμέλειά του ολικά ή μερικά σε τρίτον ή και να διορίσει επίτροπο.

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τόσο η γονική μέριμνα όσο και η επιμέλεια με τις επι μέρους εκδηλώσεις της, δεν ασκούνται ανέλεγκτα και χωρίς όρια αλλά ελέγχονται ως προς την σωστή άσκησή τους τόσο από τον ένα γονέα (σε σχέση με την  άσκηση των συγκεκριμένων καθηκόντων από τον άλλον) όσο και από τους τρίτους (ευρύτερο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον) αλλά και από τον αρμόδιο Εισαγγελέα, ώστε, εάν διαπιστωθεί σχετική ανάγκη, να αφαιρεθούν τα σχετικά δικαιώματα, δεδομένου ότι προσβολή των συγκεκριμένων υποχρεώσεων προς το τέκνο συνιστά πρωτίστως προσβολή βασικών υποχρεώσεων προς το κοινωνικό σύνολο.  

Τελευταία τροποποίηση την: %AM, %24 %274 %2017 %05:%Ιαν
Βαθμολογήστε το άρθρο
(1 ψήφοι)
Όθων Ε. Παπαδόπουλος, Δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω

Κλείσε ραντεβού

Γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη και αποφοίτησε από το 2ο Λύκειο Θεσσαλονίκης. Σπούδασε Νομική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με ειδικότητα στο Ποινικό Δίκαιο. Το 1996 ίδρυσε την εταιρία δικηγόρων “Όθων Παπαδόπουλος & Συνεργάτες” και έκτοτε ασκεί μάχιμη δικηγορία. Είναι ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Ελλήνων Ποινικολόγων Μαχόμενων Δικηγόρων.

Είναι πατέρας δύο παιδιών.

Πολυτεχνείου 19, Θεσσαλονίκη

Τηλ. Επικοινωνίας :  2310512151, 6944508250

E-mailothonpapadopoulos.lawfirm@gmail.com  

Συνδεθείτε για να σχολιάσετε